Σύντομη ιστορία του Μετσόβου – Οι διάφορες εκδοχές για το όνομά του – Η απελευθέρωσή του το 1912 και η απίστευτη ενέργεια του Κρητικού αγωνιστή Νενεδάκη – Ποιοι εθνικοί ευεργέτες κατάγονται από το Μέτσοβο;
Βλέποντας τον τίτλο του άρθρου και το ονοματεπώνυμό μας, ίσως κάποιοι θεώρησαν ότι θα ασχοληθούμε και με… τουριστικά θέματα.
Δεν ισχύει όμως αυτό. Από την μία μεριά, η διάθεσή μας να ξεφύγουμε λίγο από τα θέματα που γράψαμε τον τελευταίο καιρό και προκάλεσαν εντάσεις και έντονες αντεγκλήσεις και από την άλλη, η ανακάλυψη κάποιων πολύ ενδιαφερόντων στοιχείων για την ετυμολογία της λέξης Μέτσοβο, και το πώς απελευθερώθηκε η ιστορική κωμόπολη της Ηπείρου, μαζί με την απίστευτη φωτογραφία ενός Χανιώτη εθελοντή, από αυτούς που ελευθέρωσαν το Μέτσοβο, πάνω στην οθωμανική σημαία, μας ώθησαν να ασχοληθούμε με την πανέμορφη κωμόπολη του νομού (Περιφερειακής Ενότητας πλέον…) Ιωαννίνων.
Σύντομη ιστορία του Μετσόβου
Σύμφωνα με τον Δήμο Μετσόβου, η κωμόπολη είναι χτισμένη στη θέση της αρχαίας Τύμφης. Στις αρκετές πηγές που διαθέτουμε δεν βρήκαμε τέτοια πόλη. Μάλιστα, η Τύμφη (ή Γκαμήλα), όρος του νομού Ιωαννίνων βρίσκεται στην περιοχή της Κόνιτσας και των Ζαγοροχωρίων. Στην αρχαιότητα, η Τυμφαία ήταν ιστορική γεωγραφική περιοχή της Ηπείρου, στο σημερινό Ζαγόρι.
Οι κάτοικοι της ονομάζονταν Τυμφαίοι, Αιθήνες και Τάλαροι. Κυριότερες πόλεις της ήταν η Τράμπυα, το Αιθίνιον και το Βούνειμα. Πάντως, με το Σχέδιο «Καποδίστριας» το 1997 δημιουργήθηκε Δήμος Τυμφαίων στον νομό Τρικάλων, κοντά στα «σύνορα» με τον νομό Λαρίσης.
Σίγουρα πάντως, για το Μέτσοβο γίνεται αναφορά για πρώτη φορά στα τελευταία χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ως «μικρός οικισμός βοσκών». Ο Παναγιώτης Αραβαντινός, στη ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ (1856), αναφέρει το Μέτσοβο και ως Μεσόβουνο. Και συνεχίζει, ότι έχει χτιστεί στη μεσημβρινή πλευρά της Πίνδου και διαιρείται σε δύο τμήματα: Προσήλιο και Ανήλιο.
Στη θέση αυτή πριν από τέσσερις σχεδόν εκατονταετηρίδες (μέσα 15ου αιώνα), συνεχίζει ο Αραβαντινός, κατοικούσαν λίγες οικογένειες Μεγαλοβλαχιτών, οι οποίοι όπως οι ομόφυλοί τους Σαμαρινιώτες κατέβαιναν τον χειμώνα στον θεσσαλικό κάμπο με τα κοπάδια τους. Το Μέτσοβο είναι επίσης βέβαιο, ότι είχε λάβει προνόμια από τους Οθωμανούς. Τα πρώτα προνόμια, κατά την παράδοση διευκόλυναν τον στρατό του Σινάν πασά στην πορεία του για την κατάληψη των Ιωαννίνων το 1430.
Σύμφωνα με τον Αραβαντινό, τα προνόμια δόθηκαν (ή ανανεώθηκαν) τον 16ο αιώνα, όταν Οθωμανός βεζίρης που είχε πέσει σε δυσμένεια και καταδιωκόταν από την Πύλη βρήκε καταφύγιο στο χωριό Γριζάνο (σήμερα ανήκει στον νομό Τρικάλων), στο σπίτι ενός ιερέα.
Αυτός, αφού τον φιλοξένησε για λίγο καιρό τον έστειλε στον έμπιστο φίλο του Στέργιο Φλόκ(κ)α, στο Μέτσοβο. Ο βεζίρης για να μην αναγνωρίζεται φορούσε τα ρούχα των βλαχοποιμένων, ενώ ο Φλόκ(κ)ας του συμπεριφέρθηκε άψογα. Παράλληλα, τον ενημέρωνε για το τι γινόταν στην Κωνσταντινούπολη. Όταν κάποια στιγμή άλλαξαν τα πράγματα στην Υψηλή Πύλη, η «συγγνώμη» του βεζίρη έγινε δεκτή και κλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη για να αναλάβει τη θέση του Μεγάλου Βεζίρη. Φεύγοντας από το Μέτσοβο ευχαρίστησε τον Φλόκ(κ)α και τον προσκάλεσε στην Πόλη.
Όταν μετά από λίγο καιρό ο Μετσοβίτης πήγε στην Κωνσταντινούπολη, ο παλιός του γνώριμος, για να εκφράσει την ευγνωμοσύνη του χορήγησε με φιρμάνι μια σειρά προνομίων για το Μέτσοβο και τα γειτονικά χωριά Κουτσούφλιανη, Μηλιά, Βοτονόσι και Μαλακάσι. Στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα το Μέτσοβο είχε αρχίσει να γνωρίζει σημαντική ανάπτυξη. Παράλληλη ήταν η ανάπτυξη του κοινοτικού θεσμού, στη βάση μιας εκλεγόμενης επταμελούς επιτροπής υπό έναν δημογέροντα.
Μια άλλη επιτροπή, με πρόεδρό της τον δημογέροντα δίκαζε κατά το εθιμικό Δίκαιο. Ο Αλή πασάς, με τις γνωστές αυταρχικές πρακτικές του κατάργησε ουσιαστικά το φιρμάνι και περιέλαβε και το Μέτσοβο στην επικράτειά του. Το Μέτσοβο πλήρωσε ακριβή τη συμμετοχή του στην επανάσταση του 1854 στο πλαίσιο του Κριμαϊκού Πολέμου. Μετά την αποτυχία της εξέγερσης και την αποχώρηση από την περιοχή του επικεφαλής της Θεόδωρου Γρίβα, οθωμανικές δυνάμεις από τα Γιάννενα, με επικεφαλής τον Αβδή πασά μπήκαν στο Μέτσοβο και το πυρπόλησαν.
Εκείνη την εποχή, στο Μέτσοβο και τα γύρω χωριά ζούσαν 1156 χριστιανικές οικογένειες (5.500 – 6.000 κάτοικοι περίπου, αν υπολογίσουμε ότι τον 19ο στην Ήπειρο κάθε οικογένεια είχε 5-6 μέλη). Παρά την τραγωδία αυτή οι Μετσοβίτες ορθοπόδησαν σύντομα. Είχαν όμως να αντιμετωπίσουν και τις προστριβές των τοπικών φατριών. Τελικά, συνέχισαν τις οικονομικές τους δραστηριότητες και διέπρεψαν σε πολλούς τομείς. Από το Μέτσοβο κατάγονται πολλοί εθνικοί ευεργέτες τους οποίους θα αναφέρουμε στη συνέχεια.
Η ετυμολογία του ονόματος Μέτσοβο
Ο Γ. Μπαμπινιώτης γράφει ότι το όνομα Μέτσοβο < μεσν. Μέτσοβο< σλαβ. Mecovo «αρκουδότοπος». Όντως, στην περιοχή του Μετσόβου ζουν αρκούδες, η κατάληξη – οβο (-ονο) παραπέμπει σε σλαβική προέλευση, άρα η ετυμολογία αυτή που προτείνεται και από άλλους είναι πολύ πιθανή. Δεν είναι όμως η μοναδική…
Υπάρχουν όμως και άλλες εκδοχές. Ο Χαράλαμπος Π. Συμεωνίδης στο «ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΟΙΚΩΝΥΜΙΩΝ» θεωρεί τον τύπο Mecovo αμάρτυρο. Σύμφωνα με το ΧΡΗΣΤΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ της ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ, αμάρτυρος είναι ο αρχαίος, συνήθως, λεξικός ή γραμματικός τύπος που δεν απαντά στις σωζόμενες πηγές, αλλά αναφέρεται με έμμεσο τρόπο ή είναι υποθετικά γνωστός.
Κατά τον Συμεωνίδη, ο τύπος *Mecovo πρέπει να βασίζεται σε επίθετο από τη λέξη mecka, όπως αποδεικνύουν τα βουλγαρικά τοπωνύμια Mecovo dere, Meca poljana και Meco dere. Και ο Vasmer, που πιθανότατα έχει κάνει τη σημαντικότερη μελέτη των ελληνικών τοπωνυμίων θεωρεί ότι η αρωμουνική (βλάχικη) ονομασία του Μετσόβου Mintsu, δεν σχετίζεται με το *Mecovo.
Και αυτό, γιατί οι σλαβικοί τύποι για την αρκούδα σχηματίζονται με βάση το medvedb (αρκούδα), ενώ η ρίζα mec- εμφανίζεται σπάνια.
Ο Κώστας Οικονόμου θεωρεί ότι το τοπωνύμιο Μέτσοβο προέρχεται από το αρωμουνικό Μίντζου, α (a mindz) και το αντίστοιχο εθνικό είναι Mindzani και παραθέτει τις εξής δύο ερμηνείες του:
α) Να θεωρηθεί κυριώνυμο. Αν παρατηρήσουμε τα τοπωνύμια που αναφέρονται στα βλαχόφωνα χωριά, τα οποία εμφανίζονται με ελληνική και αρωμουνική ονομασία διαπιστώνουμε ότι αυτά έχουν μια σημειολογική σύμπτωση. Ανήλιο/Κιάρε,Μηλιά/Meru. Αν δε, λάβουμε υπόψη μας ότι το επών. Μέτσος/Μέτζος (απ’ όπου κατά τη γνώμη του Κ. Οικονόμου προέρχεται το τοπωνύμιο Μέτσοβο) είναι συγκεκομμένος τύπος του Θωμέτσου (Θumitsiu) πρέπει να αναζητήσουμε στα αρωμουνικά προσωπωνύμια, αντίστοιχα(προσωπωνύμια). Κάτι τέτοιο μαρτυρείται με τον τύπο Μήτζιος (και Μήτζικας).Ο Οικονόμου δέχεται εν μέρει και την άποψη του Schlosser, ότι τα τοπωνύμια Μέτσοβο και Mindz σχετίζονται ετυμολογικά.
β) Η άλλη εκδοχή που παραθέτει ο Κ. Οικονόμου είναι ότι η λέξη Μέτσοβο είναι ζωωνύμιο και προέρχεται από το αρωμουνικό mindzu ή μάντζου, «νεαρό άλογο (γαϊδούρι ή μουλάρι) πουλάρι», άγνωστο το πώς σχετίζεται αυτό με την κωμόπολη. Και στα ρουμανικά το πουλάρι λέγεται minz και υπάρχουν τοπωνύμια Minza και Minzika.
Ίσως είναι λίγο εξειδικευμένα τα στοιχεία που παραθέσαμε. Φαίνεται όμως, ότι δεν ευσταθεί η ετυμολογία που παραθέτει, μεταξύ άλλων, και ο κύριος Μπαμπινιώτης, αλλά το τοπωνύμιο Μέτσοβο πιθανότατα σχετίζεται με κάποιον Μέτσο ή Μέτζο ή Μήτζιο που ζούσε εκεί και ήταν Μεγαλοβλαχίτης (πλούσιος βλάχος).
Η απελευθέρωση του Μετσόβου στις 31/10/1912 – Η οθωμανική σημαία – λάφυρο στα πόδια ενός Κρητικού εθελοντή…
Κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο, το Μέτσοβο κάηκε από συμμορίες. Στο τέλος Οκτωβρίου 1912, περίπου 340 άνδρες του Ελληνικού Στρατού, υπό τον Συνταγματάρχη Μήτσα και Κρητικούς εθελοντές, πέρασαν τα σύνορα, που βρίσκονταν τότε ανατολικά του Μετσόβου και από τη Θεσσαλία προσέγγισαν την κωμόπολη.
Στις 31 Οκτωβρίου 1912 έχοντας διασχίσει την κακοτράχαλη περιοχή Κατάρας (το όνομα σύμφωνα με την παράδοση οφείλεται σε έναν Δεσπότη που δεινοπάθησε εκεί κατά το πέρασμά του και καταράστηκε το μέρος) – Ζυγού, οι στρατιώτες, οι Κρητικοί εθελοντές, ανταρτικές ομάδες από την Ήπειρο και εθελοντές από το Μέτσοβο πολιόρκησαν την κωμόπολη την οποία υπεράσπιζαν 205 Τούρκοι, με δύο κανόνια.
Στις 4 μ.μ. οι Οθωμανοί παραδόθηκαν. Η σημαία τους πάρθηκε ως λάφυρο από τον Κρητικό εθελοντή Νενεδάκη (από την Ασή Γωνιά Χανίων), όπως βλέπετε και στην επιχρωματισμένη φωτογραφία… Ο Μπεκίρ αγάς επιχείρησε να ανακαταλάβει το Μέτσοβο, αλλά η γενναιότητα των Ελλήνων ανταρτών κυρίως, τον εμπόδισε να το πετύχει. Αξιοσημείωτο είναι ότι στις μάχες της περιοχής του Μετσόβου συμμετείχε και ο Ιταλός φιλέλληνας Ριτσιότι Γκαριμπάλντι, επικεφαλής σώματος ερυθροχιτώνων. Οι συμπατριώτες του Ιταλοί όμως, κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο κατέλαβαν για τρεις μήνες το Μέτσοβο.
Παράλληλα, οι Ιταλοί διόρισαν προξένους στο Μέτσοβο, τη Σαμαρίνα και άλλα μέρη όπου κατοικούσαν βλαχόφωνοι, οι οποίοι όμως είχαν αδιαμφισβήτητη ελληνική εθνική συνείδηση. Τα προξενεία αυτά, μετά από αλλεπάλληλα ελληνικά διαβήματα έκλεισαν, τον Δεκέμβριο του 1917. Το Μέτσοβο κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, βομβαρδίστηκε από την ιταλική πολεμική αεροπορία, όπως βέβαια και πολλές ακόμα ελληνικές πόλεις και κωμοπόλεις. Οι κάτοικοί του είχαν σημαντική συμβολή στον ανεφοδιασμό του Ελληνικού Στρατού.
Επιφανείς Μετσοβίτες – Εθνικοί ευεργέτες και άλλοι
Ορισμένοι από τους μεγαλύτερους εθνικούς ευεργέτες κατάγονταν από το Μέτσοβο: Γεώργιος Αβέρωφ (1815-1899), Νικόλαος Στουρνάρης ή Στουρνάρας (1806-1852 ή 1853) και Μιχαήλ Τοσίτσας (1787-1853). Άλλοι επιφανείς Μετσοβίτες ήταν οι: Δημήτριος Ζαμάνης, επιχειρηματίας και δωρητής της Φιλικής Εταιρείας, Νικόλαος Ζερζούλης ή Τζαρτζούλης (1710-1773), λόγιος και ιδρυτής πολλών ελληνικών σχολείων, Αδάμ Τσαπέκος, λόγιος, Δημήτριος Ύπατρος (περ. 1788-1821), επιφανής Φιλικός, Αναστάσιος Σαμώσης (1806-1886), αγωνιστής του ’21 και μετά την απελευθέρωση, επιχειρηματίας στην περιοχή του Αγρινίου, Δημήτριος Πιστολάκας, ευεργέτης, ένας από τους ιδρυτές της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας, ο Άγιος Νεομάρτυρας Νικόλαος ο εκ Μετσόβου, ο πολιτικός Ευάγγελος Αβέρωφ (1910-1990) κ.ά.
Το Μέτσοβο σήμερα
Το Μέτσοβο είναι σήμερα ένας από τους πιο δημοφιλείς χειμερινούς τουριστικούς προορισμούς της χώρας. Το χιονοδρομικό κέντρο του γειτονικού χωριού Ανήλιο, που άρχισε να λειτουργεί το 2012 και είναι το νεότερο της χώρας αύξησε, σε συνδυασμό με την κατασκευή της Εγνατίας Οδού, κατά πολύ την επισκεψιμότητα του Μετσόβου. Η κωμόπολη έχει 2.337 κατοίκους (απογραφή 2021). Το Μέτσοβο φημίζεται για δύο τυριά που παράγονται σ’ αυτό: το μετσοβόνε (τυρί ΠΟΠ) και τη μετσοβέλα. Ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού απασχολείται στις βιοτεχνίας ξύλου και γάλακτος, αλλά και στις βιοτεχνίες βαρελιών, κυψελών και ειδών λαϊκής τέχνης (υφαντά, ασημικά, ξυλόγλυπτα κ.ά.). Το Μέτσοβο τέλος φημίζεται για τα κρασιά που παράγονται εκεί.
Πηγη: protothema.gr
